Yael Bartana: If you want, we’ll travel to the moon together

If you want, we’ll travel to the moon together

Yael Bartana

16 januari – 28 februari 2010

Annet Gelink Gallery

Jesse van Winden, februari 2011

Verwrongen idealen, ondermijnde bruggen

De Israëlische kunstenares Yael Bartana maakt in Annet Gelink Gallery indruk met twee politieke kunstfilms die op het eerste gezicht optimistisch lijken, maar in een overvloed van unheimliche details steeds meer gelaagd, provocerend en meerduidig blijken.

Een televisiescherm toont het drie jaar oude werk Mary Koszmary (kwade nachtmerries). In het vervallen olympisch stadion van Warschau spreekt Slawomir Sierakowski het Joodse volk  toe. Met zijn ontroerende  betoog om het Joodse volk over te halen terug te komen naar Polen, doet hij denken aan een links-politieke activist, zoals hij in werkelijkheid is. Met zijn zwarte lange leren jas, waarvan zijn armen niet door de mouwen zijn gestoken, doet hij denken aan een SS’er. Behalve een groep kinderen, gekleed in uniformpjes die associaties oproepen met communistische jeugdverenigingen, is het stadion verlaten. Nadat de kinderen met kalk de tekst ‘3.300.000 Jews can change the life of 40.000.000 Poles’ op het gras hebben aangebracht, luisteren ze met Poolse vlaggetjes in hun handen vol bewondering naar de leidersfiguur die het Joodse volk – na de holocaust nauwelijks nog in Polen te vinden – smeekt terug te keren. Polen verkeert in een periode van culturele crisis sinds de joden zijn verdreven en verdwenen. Polen heeft spijt dat het blij was van de Joden af te zijn. Kom terug! ‘Heal our wounds, and you’ll heal yours…’ Na de toespraak speelt het Poolse volkslied. Sierakowski maakt in slow motion een ereronde door het stadion, terwijl de kinderen om hem heen klonteren en één van hen enthousiast een marcherende soldaat imiteert. Met zulke addertjes onder het gras wordt de idealistische toespraak inderdaad een soort nachtmerrie: een verwrongen amalgaam van hoop en dreiging waarvan een veelheid aan interpretaties mogelijk is.

In een verduisterde ruimte wordt op een groot projectiescherm Mur i Wieża (muur en toren) vertoond, Bartana’s meest recente werk. Als een vervolg op Mary Koszmary laat het zien hoe er dan inderdaad Joden naar Polen terugkeren: op de plek van Muranow, het Joodse getto uit de Tweede Wereldoorlog, wordt een kibboets gebouwd. Ook in dit werk bestaat er een raadselachtige spanning tussen vorm en inhoud, maar nu vanuit een Joods-koloniaal perspectief. Een charismatische man leidt de groep jonge, werklustige kolonisten bij het oprichten van een hoge houten wachttoren met een zoeklicht, een omheining met prikkeldraad en twee barakken in het midden, een getrouwe kopie van de nederzettingen zoals die in de jaren dertig in Palestina werden gebouwd. De groep werkt samen als een geoliede machine, de nederzetting rijst met vereende krachten eenvoudig op alsof het uit prefab onderdelen bestaat. Ineens komen posters in herinnering, die in de eerste ruimte opgestapeld liggen. Die bevatten een doe-het-zelf-instructie voor het bouwen van een kibboets, in een duidelijk door Ikea-instructies beïnvloede stijl. De eerste indruk was onduidelijk, maar nu lijken ze behalve een instructable voor nieuwe kolonisten ook een verwijzing naar de eenvoudige, maar vaak slecht geconstrueerde massaproducten. De film doet op zijn beurt denken aan ouderwetse zionistische propagandafilms, met sterke en mooie jonge mensen, traditionele kleding en lage camerastandpunten die voor een nostalgische uitstraling zorgen. Het Poolse volkslied wordt afgewisseld door naargeestig gegons en gegil, dat samen met beelden van het nabijgelegen, door zoeklicht beschenen ‘Helden van het getto’-monument zorgen voor een historisch contrapunt in de trots van de kolonisten. Dan komt Sierakowski een nieuwe vlag brengen: een rode vlag waarop een Poolse adelaar met een davidsster versmolten is. Het Israëlische volkslied wordt achterstevoren afgespeeld. Hoewel Sierakowski blij is met de ‘thuiskomst’ van de Joden, blijven enkele Poolse voorbijgangers op veilige afstand. Hoe kunnen ze ook anders, het bord met ‘welkom’ is Hebreeuws.

Dit zijn de twee eerste werken uit een trilogie, waarvoor Bartana samen met Sierakowski de Jewish Renaissance Movement in Poland heeft opgericht. In een toelichting (New York Public Library, 24 oktober 2009) stelde Bartana dat de beweging ten doel heeft het Joods-Poolse drama te heroverwegen, en om de schuldgevoelens tussen Israël en Polen, en zelfs het Israël-Palestinaconflict te boven te komen. Hoe serieus, of liever gezegd, hoe letterlijk, moet deze uitspraak – moeten Mary Koszmary en  Mur i Wieża – genomen worden? Hun meest basale inhoud, die van de idealistische Pool die het verdreven Joodse volk vraagt terug te komen, en die van de Joodse remigranten die een nieuw begin maken in hun vroegere moederland zijn zó dromerig dat er vragen opkomen als ‘zou dit ooit mogelijk zijn, zijn er überhaupt mensen die dit echt willen?’, en ‘wat voor culturen zijn dat tegenwoordig eigenlijk echt, hoe is hun geschiedenis vervlochten, hoe is het zo mis gegaan?’ De toevoeging van een veelvoud aan verwijzingen die de principiële, idealistische ideeën van de bruggenbouwers ondermijnen en juist provocatief maken, doen tegenovergestelde intenties vermoeden. Maar welke dan? Speelt Bertana in op de paranoïde geslotenheid van samenlevingen? Op de naïviteit van idealistische dromers? Die denken naar de maan te kunnen reizen? Waarom dan, en hoe, en wat zou je daar dan gaan doen?

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: