Georges Vantongerloo: Voor een nieuwe wereld

Voor een nieuwe wereld

Georges Vantongerloo

23 januari 2010 t/m 16 mei 2010

Gemeentemuseum Den Haag

Jesse van Winden, maart 2010

Gemeentemuseum doet Vantongerloo tekort

Georges Vantongerloo: Voor een nieuwe wereld, is de eerste tentoonstelling over de Belgische modernist in Nederlands sinds 1951, toen zijn werk was opgenomen in een grote tentoonstelling over De Stijl in het Stedelijk Museum. Vantongerloo (1886-1965) had er naar verluid genoeg van in Nederland altijd alleen met De Stijl geassocieerd te worden, terwijl hij er maar enkele jaren mee verbonden was. Hij liet testamentair verbieden zijn werk ooit nog in Nederland te tonen. Conservator Hans Janssen, die ook de catalogus Georges Vantongerloo (1886-1965) en zijn omgeving redigeerde en van meerdere biografische en kunsthistorische artikelen voorzag, nam uiteindelijk de juridische barrières om een retrospectief in Nederland mogelijk te maken. Hij doet nu in het Gemeentemuseum een poging, in samenwerking met Christoph Brockhaus van het Wilhelm Lehmbruck Museum in Duisburg waar de tentoonstelling vorig jaar te zien was.

Een beknopt overzicht van Vantongerloo’s figuratieve periode vormt de ouverture van de tentoonstelling. Voordat hij zich in 1917 bij De Stijl betrokken raakte, maakte hij  postimpressionistisch en luministisch getint werk. Zij schilderijen rusten vooral op een uitgesproken kleurgebruik en een beeldopbouw die varieert van vlekmatig tot vlakmatig. Het is wellicht niet onterecht in deze licht abstraherende vormentaal een intentie waar te nemen die – met kunsthistorische voorkennis geëxtrapoleerd – tot het abstract-geometrische idioom van zijn Stijlperiode zou leiden. In 1918 ondertekende Vantongerloo het eerste Stijlmanifest, maar in 1922 keerde hij zich van de groep af, onder meer omdat hij zich niet wilde beperken tot primaire kleuren en rechte hoeken. Een productieve constructivistische periode resulteerde in schitterend corpus van welhaast monolitische sculptuur. Een werk als SxR/3 is niet alleen daadwerkelijk mathematisch van aard, maar ook lyrisch én minimalistisch. Tegelijkertijd maakte hij grootse architectonische en planologische ontwerpen in Bauhausstijl, die nooit uitgevoerd werden. Vanaf de late jaren ’30 ging Vantongerloo een meer elegante, zachtaardiger vormentaal gebruiken. De harmonieuze, ronde vormen bleven een vaste waarde in zijn werk, tot aan de informele plexiglas sculpturen die hij vanaf de jaren ’50 maakte, waarmee de tentoonstelling afsluit. Het is niet duidelijk waarom de tentoonstelling tussen begin en eind  geen consistent chronologisch verloop heeft.

De protagonisten van De Stijl, Mondriaan en Van Doesburg zijn, vrij ironisch, obligaat vertegenwoordigd met elk één werk. Bauhausexponenten Max Bill, Moholy-Nagy en Sophie Tauber Arp leveren een zeer welkome verruiming op van het al te nauwe perspectief van De Stijl. Dit geldt nog sterker voor kunstenaars waarmee Vantongerloo vooral vanaf de jaren ’30 contact had, zoals František Kupka, Katarzyna Kobro en Carl Buchheister, via het mede door hem opgerichte tijdschrift Abstraction-Création. Het is jammer dat noch Le Corbusier, echte Bauhausarchitecten  of constructivistische architecten een rol krijgen, want Vantongerloos plannen voor megaprojecten van  eind jaren ’20 lijken tot de internationale canon behoord te kunnen hebben, als er iets van uitgevoerd zou zijn.

Vantongerloo zelf is goed vertegenwoordigd, en zijn artistieke ontwikkeling is behoorlijk gecontextualiseerd door middel van relevante kunstenaars, in de tentoonstelling ‘herkenbaar’ gemaakt door een lichtgrijze achtergrond, en perifere stukken als studies, tijdschriften en brieven tegen een lichtgele achtergrond. Deze innovaties dienen natuurlijk om verwarring te voorkomen. Het voorkomen van verwarring blijkt uiteindelijk geen prioriteit in het Gemeentemuseum: alsof de kleine zalen vragen om een inhoudelijk stramien, heeft elk van hen een soort thema toegewezen gekregen. Voor zover dat al wenselijk zou zijn, overlappen de thema’s elkaar en worden ze nauwelijks adequaat ingevuld. Vantongerloo wordt onder meer virtueel opgesplitst in ‘Vormgever’, ‘Constructeur’, ‘Ingenieur’ en ‘Visionaire utopist’. Daarbij zijn dan werken geplaatst die zich aardig tot deze functies verhouden, maar ook andere die daar eigenlijk niets te zoeken lijken te hebben. Zo is in kamer ‘Vormgever’ tegenover Vantongerloos werktafel en modelletjes voor eetkamermeubels een van Constants Nieuw Babylon-maquettes geplaatst (Wat doet die überhaupt hier? Ach natuurlijk, het was een utopist met grote plannen die nooit uitgevoerd zijn…), terwijl de zaaltekst – elk zaaltje heeft hier een zaaltekst – rept over Van Tongerloos grote preoccupatie met de werking en toepassing van kleuren, en daarvan is juist helemaal niks terug te zien.

Vantongerloo had ook volgens de zaaltekst bij ‘Visionaire utopist’ een hoge achting van de mogelijkheden van kleur: vanaf 1919 werkte hij in zijn nieuwe woonplaats Menton aan een kleurmatig gestructureerde ‘nieuwe stad’, een grandioos utopisch project, waar mensen alleen een koffertje nodig hebben. Geen van de hier getoonde werken heeft echter iets met dit veelbelovende project te maken, alleen een brief van Vantongerloo aan Mondriaan getuigt ervan. Een kleine studie naar kleuren die in deze zaal hangt, Spectre des Couleurs (1927), is uiteindelijk het enige werk op de hele tentoonstelling dat van een actief onderzoek naar kleur blijk geeft.

Het toekennen van thema’s aan de verschillende ruimtes binnen een retrospectieve tentoonstelling, met corresponderende zaalteksten, impliceert een sturende context voor het daar getoonde werk. Geconstateerd moet worden dat Georges Vantongerloo: Voor een nieuwe wereld, de kleine ruimtes misbruikt om kunstwerken te situeren in een verwarrende structuur van perspectieven, zelfs terwijl die elkaar ook meer dan eens overlappen. Het zou interessant zijn het gebruik van de ruimtes in het Wilhelm Lehmbruck Museum te vergelijken met die in Den Haag. Ook daar werden honderden werken, studies en documenten van zowel Vantongerloo zelf als van bekende en minder bekende kunstenaars uit zijn omgeving getoond. Door het zeer diverse oeuvre van Vantongerloo, met sculpturen, schilderijen, tekeningen, meubels en ontwerpen voor gebouwen en planologische projecten, zou vrijelijk gemanoeuvreerd moeten kunnen worden. De opstelling in het Gemeentemuseum doet soms vermoeden dat de configuratie van werken is bedoeld voor één of twee grote ruimtes, en hier ongelukkig geplaatst in een schakering van kleine zaaltjes, terwijl de harmonie van de werken lijdt onder de grote hoeveelheid scheidingswanden.

Waarom is er wel een Constant uit de jaren ’60 opgenomen, maar geen Corbusier uit de jaren ’20? Waarom geen foto van Tatlins Monument voor de Derde Internationale, waarmee Vantongerloos ongelofelijk strakke project voor een vliegveld uit 1928 duidelijk een dialoog aangaat, maar wel een foto van Kurt Schwitters Merzbau, terwijl Schwitters abstract-geometrisch werk heeft gemaakt dat goed zou aansluiten op de getoonde werken? Of zou het zo zijn dat Vantongerloo Schwitters heeft geholpen met het immer onvoltooide bouwwerk? Geheimzinnig, want Schwitters bouwde ruimtes met en voor onder anderen Van Doesburg en Arp, maar de catalogus stelt de vraag niet waarop het opnemen van deze afbeelding een antwoord suggereert. Wel heel goede associaties zijn een prachtige sculptuur van beschilderd hout door Victor Sevranckx, Opus 1 uit 1925, en een tafelmobile van Alexander Calder uit 1940 (Zonder titel, Tafelmobile met S). Deze laatste is niet alleen op zichzelf zeer de moeite waard, maar bovendien geplaatst naast Étendue, ligne dans l’espace, un point en mouvement engendre un volume. Dit is een lichte, eenvoudige draadsculptuur van Vantongerloo uit 1945, die enerzijds een koelbloedig tegenwicht biedt aan Calders relatieve frivoliteit, en die zich anderzijds elegant en fragiel toch kan meten met de dominante mobile naast zich. Maar wat deze opstelling echt interessant maakt, is dat er op deze manier een even simpele als doeltreffende verbinding wordt gemaakt tussen twee ruimtes die nu eenmaal door een muur van elkaar gescheiden worden: in de volgende zaal hangt Vantongerloos Des Masses dans l’Univers uit 1946, een ‘draadmobile’ qua structuur vergelijkbaar met Etendue, qua kleur en genre verbonden met Tafelmobile. Het is voor de verandering aangenaam de hoek om te gaan, zonder op zoek te moeten naar de reden dat een werk daar staat.

Deze tentoonstelling is een praktijkvoorbeeld van slecht gebruik van museumarchitectuur, dat wil zeggen: waar de architectuur duidelijk een obstakel vormt, moet niet geprobeerd worden die obstakels heel geforceerd te benutten met behulp van goeddeels disfunctionele thema’s, maar op inventieve wijze moet geprobeerd worden die obstakels te neutraliseren, en ze te reduceren tot wat ze zijn – visuele barrière en hangruimte. Een meer chronologische oriëntatie zou ook te rechtvaardigen zijn, meer in elk geval dan een manklopende grotesk van chronologie en thema. De toevoeging van sommige werken zijn niet meer dan gratuite associaties – in het geval van  Constant eenvoudig gefaciliteerd door het depot van het Gemeentemuseum, die niet zijn uitgewerkt en niet logisch geplaatst. Het curatoriale onvermogen van Hans Janssen wordt onderstreept door het onder vitrinetafels plaatsen van sterk uitvergrote aan elkaar geplakte documentaire foto’s.

Georges Vantongerloo: Voor een nieuwe wereld is tot 16 mei te zien in Gemeentemuseum Den Haag, en van 21 augustus tot 3 oktober in Kulturspeicher Würzburg. Van 10 oktober 2009 tot 10 januari 2010 vond de tentoonstelling als Für eine neue Welt: Georges Vantongerloo und seine Kreise von Mondrian bis Bill plaats in Stiftung Wilhelm Lehmbruck Museum in Duisburg.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: